سهنتهرێ زاخۆ بۆ ڤهكۆلينێن كوردى
گرنگييا سهنتهرێن ڤهكۆلينان
ل ئهڤى سهردهمى ههبووناسهنتهرێن ڤهكۆلينان گرنگييهكا تايبهت ههيه، چونكى ئهڤ سهنتهره ب خواندن و ڤهكۆلنێن زانستى ديتنێن نوو و پێشبينيێن پاشهڕۆژێ بۆ پرسگرێك و ئاريشهيێن مرۆڤايهتى و زانستى پێشكێش دكهن.
ئهگهر باسى سهنتهرێن ڤهكۆلينێن مرۆڤايهتى ل ئهڤى سهردهمى بكهين دێ بينين كو ئهڤان سهنتهران ڕۆلهكێ مهزن د جيهانا پێشكهڤتى و شارستانيدا، ب تايبهتى ل دهڤ ئهورۆپييان ڕۆژئاڤاييان و ئهمريكييان ههنه. ئهڤ سهنتهره سياسهتا ئايندهيا حكومهتان دهستنيشان دكهن، لهوڕا ل دهمێ ڕوودانا ههر بوويهرهكێ-ههرچهند بچووك ژى بيت- حكومهت بێى ڕاوهرگرتن و دانوستاندن ل گهل ئهڤان سهنتهرێن ڤهكۆلينان چ پێنگاڤان ناهاڤێژن و دهست ب چ كارهكێ ناكهن. بۆ نموونه، ل سهر ئاستێ سياسهتا دهرڤهيا دهولهتان ژمارهيهكا سهنتهرێن تايبهتمهند ههنه كو هندهك ژ ئهوان سهر ب حكومهتێنه و هندهكێن دى ژى سهربخۆنه و دكهڤنه د ناڤ زانكۆيێن ب ناڤودهنگدا، و ب ههمان شێوه ل ههموو وهزارهتێن دى ژى ئهڤ سهنتهره ڕۆلێ خوه دبينن.
ل دۆر سهنتهرێن د ناڤ زانكويێن ئهكاديميدا، دشێين بێژين بهرنياسى و گرنگييا ههر زانكۆيهكێ ل ههر جههكى گرێداى هێزا سهنتهرێن ڤهكۆلينێن ئهوێيه و د ئهڤى بياڤيدا ڕووبهر و بهرفرههي يان ژمارهيا قوتابيان يان پشكێن زانستى و ديرۆكا دامهزراندنا ئهوێ زانكۆيێ چ باندۆر نينه. ئانكو ل ئهڤى سهردهمى هندهك زانكۆ ههنه كو ديرۆكا دامهزراندنا ئهوان ژ بيست ههتا سيهـ سالان دهرباز نابيت، لێ ناڤودهنگێ ئهوان ژ زانكۆيێن خودان سهد سالێن سهربوورێ مهزنتره. و ئهڤه ڤهدگهڕيتهڤه بۆ هێزا سهنتهرێن ئهوێ يێن زانستى و مرۆڤايهتى بۆ بهلاڤكرنا بهرههمێن هێژا كو د ژيانا كارهكييا ئهوى جڤاكيدا بهێنهبكارهينان و ب مفا بن. سهنتهرێن حكومى و نهحكومى ڕاستهوخۆ و نهڕاستهخۆ د خزمهتا پرسێن زانستى و مرۆڤايهتيێن ئهوى جڤاكيدانه و خزمهتا ئهوێ دكهن. لهوڕا سهنگ و بهايێ ههر زانكۆيهكێ بشێوهيهكێ سهرهكى گرێداى ژمارهيا سهنتهرێن ئهوێ يێن ڤهكۆلينانه.
سهنتهرێ زاخۆ:
- ناڤلێنان
ناڤى زاخۆ وهكو ناڤونيشان بۆ سهنتهرێ ڤهكۆلينێن مرۆڤايهتى هاتييهههلبژارتن، ئهڤه ژى ژبهر ئهڤان ههر دوو ئهگهرێن ڕهوشهنبيرى و ديرۆكيێن ژێرى:
أ- وهكو ئهركهك زانكۆيا زاخۆ ب فهر دبينيت كو ناڤێ سهنتهرى (زاخۆ) بيت داكو ناڤێ (زاخۆ) د بياڤێ ڤهكۆلينێن كورديدا ل سهر ئاستێ كوردستانێ بهرجهسته و ديار بيت.
ب- ههردهم باژێڕێ زاخۆ، جهێ وهرار و گهشهكرنا ڕهوشهنبيرييێ بوويه و ئهڤى سهنتهرى دڤێت بهردهوامييێ ب ئهڤى كاروانى بدهت.
- ئارمانج
ئارمانجێن سهنتهرێ زاخۆ د دوو هێلێن ههڤتهريبدانه:
أ- دويڤچوون، ڤهكۆلين و بهلاڤكرنا ههر تشتهكێ گرێداى ديرۆك، زمان و ئهدهبێ كوردان بيت ل ههر چار پارچهيێن كوردستانێ. نهخاسمه كورد ل ئهڤى سهردهمى فاكتهرهكێ ههرهباشن ل ڕۆژههلاتا ناڤهڕاست و نێزيكى دهولهتبوونێنه.
ب- سهبارهت هێلا دوويێ كو ئارمانجا سهرهكييا سهنتهرييه، دويڤچوون و خواندنا بهردهواما سياسهتا ئهوان وهلاتانه ئهوێن ئاخا كوردان (كوردستان) داگيركرين، وهكو دهولهتێن (عيراق، توركيا، ئيران و سووريا). لهوڕا گرنگ و فهره كو ئهڤ سياسهته ب هوورى و پێنگاڤ ب پێنگاڤ بهێتهزانين داكو كارڤهدانا كوردان ههردهم د جهێ خۆدا و گونجاى بيت، نهخاسمه ئهگهر بزانين كو باژێڕ وزانكۆيا زاخۆ دكهڤيته خالهكا ئێكجار ههستيار ل سهر سنوورێ ههر سێ پارچهيێن كوردستانێ ل (عيراق، توركيا و سووريا). ب ئهڤى ڕهنگى ئێك ژ ئهركێن سهرهكيێن زانكۆيا زاخۆ ئهوه كو ب شێوهيهكێ بهردهوام حكومهت و مللهتێ كوردستانێ ل سهر سياسهتا ئهڤان دهولهتان ئاگههدار بكهت و باشترين پێنگاڤ و كارڤهدانان بۆ ئهوان پێشنيار بكهت، ئهڤه ژى دبيته ئهگهر كو ههلويستێ كوردان ههردهم يێ بهێز و گونجاى بيت.
- پشكێن سهنتهرى
ل سهر بناخهيێ ئهوان كارێن دكهڤنه سهر ملێ ئهڤى سهنتهرێ زانستى، سهنتهر دێ ئهڤان پشكان ب خوهڤه گريت:
- خواندن و ڤهكۆلين
ژ كارێن سهرهكيێن سهنتهرێ زاخۆ ئهنجامدانا ڤهكۆلينێن زانستييێن ڕێكوپێك و بنهجهه ل سهر ديرۆكا نوو و ههڤچهرخا كوردان و پشكنينا ژێدهر و بهلگهنامهيێن بهحسێ ديرۆكا كوردان دكهن. ههروهسا ژ كارێن ئهڤێ پشكێ ئهڤهيه كو دويڤچوونا سياسهتا ئهوان دهولهتان بكهت ئهوێن ئاخا كوردستانێ دكهڤيته د سنوورێن ئهواندا.
- ڕۆژنامهگهرييا توركى، عهربى، فارسى و جيهانى
پشكا ڕۆژنامهگهرييا توركى، عهربى، فارسى و جيهانى ئێك ژ پشكێن سهنتهرێ زاخۆيه، و ئهڤ پشكه ب ڕهنگهكێ ڕاستهوخۆ گرنگييێ ددهته گۆتار، ڤهكۆلين و دهنگوباسێن ل سهر كوردان كو د ناڤ ڕۆژنامهڤانييا ئهواندا بهلاڤ دبن. ئهڤ پشكه دێ كۆمهكا ڕۆژنامهيان دهستنيشان كهت و دێ تێدا ههر تشتهكێ گرێداى ب كوردانڤه كۆمكهت و بۆ سهر زمانێ كوردى يان عهرهبى وهڕگێريت، ئهڤه ژى داكو ناڤهڕۆكا ئهوان بۆ ههموويان بهرچاڤ ببيت. ڕۆژانه ئهڤ بابهته ل سهنتهرى دێ هێتهگهنگهشهكرن و شڕۆڤهكرن و ڕاپۆرتهك ل سهر هێتهنڤيسين و ل دووماهييا ههيڤێ دێ ڕاپۆرتهك ل سهر گرنگترين تهوهرێن ڕۆژنامهيێن ئهڤان وهلاتان هێتهئامادهكرن.
- وهرگێڕان
گرنگييا ئهڤێ پشكێ ژ پشكێن دى كێمتر نينه، كارێ سهرهكييێ ئهڤێ پشكێ وهرگێڕانا ههر تشتهكييه كو ل سهر كوردان ب زمانێن توركى، ئينگليزى، فهرهنسى و ڕووسى يان ههر زمانهكێ دى هاتبيتهنڤيسين. چونكى ب سهدان ڤهكۆلين و پهرتووكێن ديرۆكى ب زمانێن جودا جودا هاتينهنڤيسين و ههتا نوكه كوردان ئاگهه ژێ نينه. ههروهسا هندهك ڕاپۆرتێن ڕۆژانه ههبوون كو حكومهتێن ڕۆژئاڤايى و ڕێكخراوێن جيهانى ل سهر كوردان نڤيسين و ئهڤ ڕاپۆرته گرێداينه ب كاروبارێن ژيانا ل باشوورێ كوردستانێ و مافێ مرۆڤان و ههلبژارتن و ديموكراتييهت و بابهتێن ب ئهڤى ڕهنگى. لهوڕا گهلهك گرنگه كو وێنهيێ ئهوان ژ كوردان د ناڤ ئهڤان ڕاپۆرت و ڕۆژنامهياندا نيشا خهلكهكى داين بۆ مه ئاشكهرا ببيت و بزانين كا ئهو چاوا مه دنياسن. دێ پێكۆل هێتهكرن ئهڤ بهلگهنامه، ڕاپۆرت و پهرتووكه بۆ سهر زمانێن كوردى و عهرهبى بهێنهڤهگوهاستن.
- چاپكرنا پهرتووكان
سهنتهر دێ باشترين ڤهكۆلينان و ل دويڤ پيڤهرێن زانستى ههلبژێريت و چاپ كهت. ئهڤ پهرتووكه پێدڤييه ڤهكۆلين بن، زانستى بن و گرێداى ديرۆك، ئهدهبيات، زمان و هتدێ كوردستانێ بن.
- وهشانا گۆڤارهكا وهرزى
سهنتهر دێ گۆڤارهكا وهزرى گرێداى ديرۆك، زمان و ئهدهبێ كوردى بهلاڤ كهت. ڤهكۆلين پێدڤييه نوو، زانستى و كورت بن. گۆڤار ب ديزاينهكا ههڤچهرخ دهێتهئامادهكرن داكو خوينهرێ ئاسايى بۆ خواندنێ هاندبدهت.
- كارێن دى
زێدهبارى ئهڤا بوورى هندهك كارێن گرنگێن دى ههنه كو سهنتهرێ زاخۆ دێ پێڕابيت ژ ئهوان:
- ڕاپۆرتا سالانهيا سهنتهرێ زاخۆ
ئێك ژ گرنگترين كار و ئارمانجێن ئهڤى سهنتهرى نڤيسينا ڕاپۆرتهكا سالانهيه ل دۆر سياسهتا ههرێمى، نهخاسمه (توركيا، عيراق، ئيران و سووريا)يێ ل ههمبهر كوردان. ئهڤ ڕاپۆرته دێ پوخته و كورتييا ئهوان ئهنجامان بيت ئهوێن سهنتهر گههشتييێ، و ئهڤ ئهنجامه ب پشتبهستن ل سهر خواندن و ڤهكۆلينان دهێنهدارشتن. ههروهسا دێ ڤهڕێژا ئهوان گۆتار و ڕاپۆرتان بيت ئهوێن ل ڕۆژنامهيێن ڕۆژههلاتا ناڤين و جيهانێ ل دۆر كوردان دهێنهنڤيسين.
ئهگهر بهرێ خوه بدهينه سهنتهرێن ب ناڤودهنگێن جيهانێ دبينين كو ئهوان ڕاپۆرتێن خوهيێن سالانه ههنه ب ئهڤان ڕاپۆرتان كارتێكرنێ ل پاشهڕۆژا سياسهتا دهولهتێن خوه دكهن و حكومهتێن ئهوان نهشێن پێشنيارێن ئهوان بدهنه ئالييهكى و پشتگوه بهاڤيژن. ب ئهڤى ڕهنگى ئهڤ سهنتهر ب ئهڤان ڕاپۆرتان پشكدارييێ د دانانا سياسهتا وهلاتيدا دكهن.
- كۆنفرانس
ئێك ژ كارێن گرنگێن سهنتهرێ زاخۆ دێ ئهنجامدانا كۆنفرانسێن سالانه بيت ل دۆر ئێك ژ پرسێن گرنگێن ديرۆكا كوردان و سياسهتا دهولهتێن جيران و دهولهتێن مهزن ل ههمبهرى ئهوێ. ب ئهڤى ڕهنگى دێ باسى گرنگترين كێشهيێن دكهڤنه د ڕێكا ئهوێدا، و باشترين ڕێكێن چارهكرنێ هێنهگهنگهشهكرن. چونكى ههموو كهس گرنگييا گرێدانا كۆنفرانسان دزانن و ئهڤه ب ئێك ژ بهرچاڤترين ڕوويێن زانستيێن سهنتهرێن ڤهكۆلينان دهێتههژمارتن. د ئهڤان كۆنفرانسێن زانستيدا گهلهك بابهتێن زانستى دهێتهگهنگهشهكرن و گهلهك ئاليێن تاڕى و بهرزه دهێنهئاشكهراكرن. زێدهبارى ئهڤێ، ههڤنياسين د ناڤبهرا مامۆستاياندا پهيدا دبيت و دێ بيته هێڤێنێ كارێن زانستيێن پاشهڕۆژێ د ناڤبهرا ئهواندا.
- پهرتووكخانه
سياسهتهكا دى يا سهنتهرى دامهزراندنا پهرتووكخانهيهكا مهزنه كو تهنها پهرتووكێن گرێداى ب ديرۆكا كوردان و كێشهيا نهتهوهييا كوردان ب زمانێن بيانى نهخاسمه ئينگليزى، فهرهنسى و توركى ب خوهڤه بگريت، چونكه ديرۆكا كوردان و سياسهتا ناڤدهولهتى ل ههمبهر ئهوان ب ئهڤان زمانان دهێنهدارشتن. بێگومان تاكێ كورد پێدڤييه ئاگههدارى ناڤهڕۆكا ئهڤان پهرتووكان ببيت، چونكه ئهڤ پهرتووكه بهحسێ ژيان و ديرۆكا ئهوان و ڕێڕهوا سياسهتا دهولهتێن ههڤسوويێن كوردستانێ ل ههمبهر كوردان دكهن. ههروهسا سهنتهر دێ ههموو پێكۆلێن خوه كهت داكو ئهڤێ پهرتووكخانهيێ بكهته ڕووگهها قوتابى و ڤهكۆلهران نه ب تنێ ل دهڤهرا بههدينان و ههرێما كوردستانێ بهلكو بۆ سهرانسهرى عيراق و وهلاتێن جيران ژى.
- ئهرشيڤێ بهلگهنامهيان
ل وهلاتێن جيران و گهلهك وهلاتان ئهرشيڤهكێ مهزن ل دۆر ديرۆكان كوردان و ژيانا جڤاكى و سياسى ئهوان هاتينهههلگرتن. سهنتهر دێ پێكۆلێ كهت ئهڤان دهستنڤيس و بهلگهنامهيان ب دهستخوهڤه بهينيت و ئهرشيڤ بكهت و بكهته هێڤێنێ ب دههان ڤهكۆلينان و گهلهك ئاليێن ژيانا سياسى و جڤاكى و هتد كوردان ئاشكهرا بكهت.
بۆردێ زانستی
پ.د. عبد السلام نجم الدین عبداللە
سەرۆک
پ.د.هوگر طاهر توفیق
ئەندام
پ.هـ .د. فاخر حسن یوسف
ئەندام
پ.د. حسین عثمان عبد الرحمن
ئەندام
پ.هـ .د نزار أیوب حسن
ئەندام
پ.هـ .د.ماجد محمد یونس
ئەندامتیماکاری
پ.د. عبد السلام نجم الدین عبداللە
سەرۆک
پ.د.هوگر طاهر توفیق
ئەندام
پ.هـ .د. فاخر حسن یوسف
ئەندام
پ.د. حسین عثمان عبد الرحمن
ئەندام
