سه‌نته‌رێ زاخۆ بۆ ڤه‌كۆلينێن كوردى

 

 گرنگييا سه‌نته‌رێن ڤه‌كۆلينان

          ل ئه‌ڤى سه‌رده‌مى هه‌بووناسه‌نته‌رێن ڤه‌كۆلينان گرنگييه‌كا تايبه‌ت هه‌يه‌، چونكى ئه‌ڤ سه‌نته‌ره‌ ب خواندن و ڤه‌كۆلنێن زانستى ديتنێن نوو و پێشبينيێن پاشه‌ڕۆژێ بۆ پرسگرێك و ئاريشه‌يێن مرۆڤايه‌تى و زانستى پێشكێش دكه‌ن.

          ئه‌گه‌ر باسى سه‌نته‌رێن ڤه‌كۆلينێن مرۆڤايه‌تى ل ئه‌ڤى سه‌رده‌مى بكه‌ين دێ بينين كو ئه‌ڤان سه‌نته‌ران ڕۆله‌كێ مه‌زن د جيهانا پێشكه‌ڤتى و شارستانيدا، ب تايبه‌تى ل ده‌ڤ ئه‌ورۆپييان ڕۆژئاڤاييان و ئه‌مريكييان هه‌نه‌. ئه‌ڤ سه‌نته‌ره‌ سياسه‌تا ئاينده‌يا حكومه‌تان ده‌ستنيشان دكه‌ن، له‌وڕا ل ده‌مێ ڕوودانا هه‌ر بوويه‌ره‌كێ-هه‌رچه‌ند بچووك ژى بيت- حكومه‌ت بێى ڕاوه‌رگرتن و دانوستاندن ل گه‌ل ئه‌ڤان سه‌نته‌رێن ڤه‌كۆلينان چ پێنگاڤان ناهاڤێژن و ده‌ست ب چ كاره‌كێ ناكه‌ن. بۆ نموونه‌، ل سه‌ر ئاستێ سياسه‌تا ده‌رڤه‌يا ده‌وله‌تان ژماره‌يه‌كا سه‌نته‌رێن تايبه‌تمه‌ند هه‌نه‌ كو هنده‌ك ژ ئه‌وان سه‌ر ب حكومه‌تێنه‌ و هنده‌كێن دى ژى سه‌ربخۆنه‌ و دكه‌ڤنه‌ د ناڤ زانكۆيێن ب ناڤوده‌نگدا، و ب هه‌مان شێوه‌ ل هه‌موو وه‌زاره‌تێن دى ژى ئه‌ڤ سه‌نته‌ره‌ ڕۆلێ خوه‌ دبينن.

ل دۆر سه‌نته‌رێن د ناڤ زانكويێن ئه‌كاديميدا، دشێين بێژين به‌رنياسى و گرنگييا هه‌ر زانكۆيه‌كێ ل هه‌ر جهه‌كى گرێداى هێزا سه‌نته‌رێن ڤه‌كۆلينێن ئه‌وێيه‌ و د ئه‌ڤى بياڤيدا ڕووبه‌ر و به‌رفره‌هي يان ژماره‌يا قوتابيان يان پشكێن زانستى و ديرۆكا دامه‌زراندنا ئه‌وێ زانكۆيێ چ باندۆر نينه‌. ئانكو ل ئه‌ڤى سه‌رده‌مى هنده‌ك زانكۆ هه‌نه‌ كو ديرۆكا دامه‌زراندنا ئه‌وان ژ بيست هه‌تا سيهـ سالان ده‌رباز نابيت، لێ ناڤوده‌نگێ ئه‌وان ژ زانكۆيێن خودان سه‌د سالێن سه‌ربوورێ مه‌زنتره‌. و ئه‌ڤه‌ ڤه‌دگه‌ڕيته‌ڤه‌ بۆ هێزا سه‌نته‌رێن ئه‌وێ يێن زانستى و مرۆڤايه‌تى بۆ به‌لاڤكرنا به‌رهه‌مێن هێژا كو د ژيانا كاره‌كييا ئه‌وى جڤاكيدا بهێنه‌بكارهينان و ب مفا بن. سه‌نته‌رێن حكومى و نه‌حكومى ڕاسته‌وخۆ و نه‌ڕاسته‌خۆ د خزمه‌تا پرسێن زانستى و مرۆڤايه‌تيێن ئه‌وى جڤاكيدانه‌ و خزمه‌تا ئه‌وێ دكه‌ن. له‌وڕا سه‌نگ و بهايێ هه‌ر زانكۆيه‌كێ بشێوه‌يه‌كێ سه‌ره‌كى گرێداى ژماره‌يا سه‌نته‌رێن ئه‌وێ يێن ڤه‌كۆلينانه‌.

سه‌نته‌رێ زاخۆ:

  1. ناڤلێنان

ناڤى زاخۆ وه‌كو ناڤونيشان بۆ سه‌نته‌رێ ڤه‌كۆلينێن مرۆڤايه‌تى هاتييه‌هه‌لبژارتن، ئه‌ڤه‌ ژى ژبه‌ر ئه‌ڤان هه‌ر دوو ئه‌گه‌رێن ڕه‌وشه‌نبيرى و ديرۆكيێن ژێرى:

أ- وه‌كو ئه‌ركه‌ك زانكۆيا زاخۆ ب فه‌ر دبينيت كو ناڤێ سه‌نته‌رى (زاخۆ) بيت داكو ناڤێ (زاخۆ) د بياڤێ ڤه‌كۆلينێن كورديدا ل سه‌ر ئاستێ كوردستانێ به‌رجه‌سته‌ و ديار بيت.

ب-  هه‌رده‌م باژێڕێ زاخۆ، جهێ وه‌رار و گه‌شه‌كرنا ڕه‌وشه‌نبيرييێ بوويه‌ و ئه‌ڤى سه‌نته‌رى دڤێت به‌رده‌وامييێ ب ئه‌ڤى كاروانى بده‌ت.

  1. ئارمانج

ئارمانجێن سه‌نته‌رێ زاخۆ د دوو هێلێن هه‌ڤته‌ريبدانه‌:

أ- دويڤچوون، ڤه‌كۆلين و به‌لاڤكرنا  هه‌ر تشته‌كێ گرێداى ديرۆك، زمان و ئه‌ده‌بێ كوردان بيت ل هه‌ر چار پارچه‌يێن كوردستانێ. نه‌خاسمه‌ كورد ل ئه‌ڤى سه‌رده‌مى فاكته‌ره‌كێ هه‌ره‌باشن ل ڕۆژهه‌لاتا ناڤه‌ڕاست و نێزيكى ده‌وله‌تبوونێنه‌.

ب- سه‌باره‌ت هێلا دوويێ كو ئارمانجا سه‌ره‌كييا سه‌نته‌رييه‌، دويڤچوون و خواندنا به‌رده‌واما سياسه‌تا ئه‌وان وه‌لاتانه‌ ئه‌وێن ئاخا كوردان (كوردستان) داگيركرين، وه‌كو ده‌وله‌تێن (عيراق، توركيا، ئيران و سووريا). له‌وڕا گرنگ و فه‌ره‌ كو ئه‌ڤ سياسه‌ته‌ ب هوورى و پێنگاڤ ب پێنگاڤ بهێته‌زانين داكو كارڤه‌دانا كوردان هه‌رده‌م د جهێ خۆدا و گونجاى بيت، نه‌خاسمه‌ ئه‌گه‌ر بزانين كو باژێڕ وزانكۆيا زاخۆ دكه‌ڤيته‌ خاله‌كا ئێكجار هه‌ستيار ل سه‌ر سنوورێ هه‌ر سێ پارچه‌يێن كوردستانێ ل (عيراق، توركيا و سووريا). ب ئه‌ڤى ڕه‌نگى ئێك ژ ئه‌ركێن سه‌ره‌كيێن زانكۆيا زاخۆ ئه‌وه‌ كو ب شێوه‌يه‌كێ به‌رده‌وام حكومه‌ت و ملله‌تێ كوردستانێ ل سه‌ر سياسه‌تا ئه‌ڤان ده‌وله‌تان ئاگه‌هدار بكه‌ت و باشترين پێنگاڤ و كارڤه‌دانان بۆ ئه‌وان پێشنيار بكه‌ت، ئه‌ڤه‌ ژى دبيته‌ ئه‌گه‌ر كو هه‌لويستێ كوردان هه‌رده‌م يێ بهێز و گونجاى بيت.

  1. پشكێن سه‌نته‌رى

ل سه‌ر بناخه‌يێ ئه‌وان كارێن دكه‌ڤنه‌ سه‌ر ملێ ئه‌ڤى سه‌نته‌رێ زانستى، سه‌نته‌ر دێ ئه‌ڤان پشكان ب خوه‌ڤه‌ گريت:

  • خواندن و ڤه‌كۆلين

ژ كارێن سه‌ره‌كيێن سه‌نته‌رێ زاخۆ ئه‌نجامدانا ڤه‌كۆلينێن زانستييێن ڕێكوپێك و بنه‌جهه‌ ل سه‌ر ديرۆكا نوو و هه‌ڤچه‌رخا كوردان و پشكنينا ژێده‌ر و به‌لگه‌نامه‌يێن به‌حسێ ديرۆكا كوردان دكه‌ن. هه‌روه‌سا ژ كارێن ئه‌ڤێ پشكێ ئه‌ڤه‌يه‌ كو دويڤچوونا سياسه‌تا ئه‌وان ده‌وله‌تان بكه‌ت ئه‌وێن ئاخا كوردستانێ دكه‌ڤيته‌ د سنوورێن ئه‌واندا.

  • ڕۆژنامه‌گه‌رييا توركى، عه‌ربى، فارسى و جيهانى

پشكا ڕۆژنامه‌گه‌رييا توركى، عه‌ربى، فارسى و جيهانى ئێك ژ پشكێن سه‌نته‌رێ زاخۆيه‌، و ئه‌ڤ پشكه‌ ب ڕه‌نگه‌كێ ڕاسته‌وخۆ گرنگييێ دده‌ته‌ گۆتار، ڤه‌كۆلين و ده‌نگوباسێن ل سه‌ر كوردان كو د ناڤ ڕۆژنامه‌ڤانييا ئه‌واندا به‌لاڤ دبن. ئه‌ڤ پشكه‌ دێ كۆمه‌كا ڕۆژنامه‌يان ده‌ستنيشان كه‌ت و دێ تێدا هه‌ر تشته‌كێ گرێداى ب كوردانڤه‌ كۆمكه‌ت و بۆ سه‌ر زمانێ كوردى يان عه‌ره‌بى وه‌ڕگێريت، ئه‌ڤه‌ ژى داكو ناڤه‌ڕۆكا ئه‌وان بۆ هه‌موويان به‌رچاڤ ببيت. ڕۆژانه‌ ئه‌ڤ بابه‌ته‌ ل سه‌نته‌رى دێ هێته‌گه‌نگه‌شه‌كرن و شڕۆڤه‌كرن و ڕاپۆرته‌ك ل سه‌ر هێته‌نڤيسين و ل دووماهييا هه‌يڤێ دێ ڕاپۆرته‌ك ل سه‌ر گرنگترين ته‌وه‌رێن ڕۆژنامه‌يێن ئه‌ڤان وه‌لاتان هێته‌ئاماده‌كرن.

  • وه‌رگێڕان

          گرنگييا ئه‌ڤێ پشكێ ژ پشكێن دى كێمتر نينه‌، كارێ سه‌ره‌كييێ ئه‌ڤێ پشكێ وه‌رگێڕانا هه‌ر تشته‌كييه‌ كو ل سه‌ر كوردان ب زمانێن توركى، ئينگليزى، فه‌ره‌نسى و ڕووسى يان هه‌ر زمانه‌كێ دى هاتبيته‌نڤيسين. چونكى ب سه‌دان ڤه‌كۆلين و په‌رتووكێن ديرۆكى ب زمانێن جودا جودا هاتينه‌نڤيسين و هه‌تا نوكه‌ كوردان ئاگه‌ه ژێ نينه‌. هه‌روه‌سا هنده‌ك ڕاپۆرتێن ڕۆژانه‌ هه‌بوون كو حكومه‌تێن ڕۆژئاڤايى و ڕێكخراوێن جيهانى ل سه‌ر كوردان نڤيسين و ئه‌ڤ ڕاپۆرته‌ گرێداينه‌ ب كاروبارێن ژيانا ل باشوورێ كوردستانێ و مافێ مرۆڤان و هه‌لبژارتن و ديموكراتييه‌ت و بابه‌تێن ب ئه‌ڤى ڕه‌نگى. له‌وڕا گه‌له‌ك گرنگه‌ كو وێنه‌يێ ئه‌وان ژ كوردان د ناڤ ئه‌ڤان ڕاپۆرت و ڕۆژنامه‌ياندا نيشا خه‌لكه‌كى داين بۆ مه‌ ئاشكه‌را ببيت و بزانين كا ئه‌و چاوا مه‌ دنياسن. دێ پێكۆل هێته‌كرن ئه‌ڤ به‌لگه‌نامه‌، ڕاپۆرت و په‌رتووكه‌ بۆ سه‌ر زمانێن كوردى و عه‌ره‌بى بهێنه‌ڤه‌گوهاستن.

  • چاپكرنا په‌رتووكان

سه‌نته‌ر دێ باشترين ڤه‌كۆلينان و ل دويڤ پيڤه‌رێن زانستى هه‌لبژێريت و چاپ كه‌ت. ئه‌ڤ په‌رتووكه‌ پێدڤييه‌ ڤه‌كۆلين بن، زانستى بن و گرێداى ديرۆك، ئه‌ده‌بيات، زمان و هتدێ كوردستانێ بن.

  • وه‌شانا گۆڤاره‌كا وه‌رزى

سه‌نته‌ر دێ گۆڤاره‌كا وه‌زرى گرێداى ديرۆك، زمان و ئه‌ده‌بێ كوردى به‌لاڤ كه‌ت. ڤه‌كۆلين پێدڤييه‌ نوو، زانستى و كورت بن. گۆڤار ب ديزاينه‌كا هه‌ڤچه‌رخ دهێته‌ئاماده‌كرن داكو خوينه‌رێ ئاسايى بۆ خواندنێ هاندبده‌ت.

  • كارێن دى

          زێده‌بارى ئه‌ڤا بوورى هنده‌ك كارێن گرنگێن دى هه‌نه‌ كو سه‌نته‌رێ زاخۆ دێ پێڕابيت ژ ئه‌وان:

  1. ڕاپۆرتا سالانه‌يا سه‌نته‌رێ زاخۆ

ئێك ژ گرنگترين كار و ئارمانجێن ئه‌ڤى سه‌نته‌رى نڤيسينا ڕاپۆرته‌كا سالانه‌يه‌ ل دۆر سياسه‌تا هه‌رێمى، نه‌خاسمه‌ (توركيا، عيراق، ئيران و سووريا)يێ ل هه‌مبه‌ر كوردان. ئه‌ڤ ڕاپۆرته‌ دێ پوخته‌ و كورتييا ئه‌وان ئه‌نجامان بيت ئه‌وێن سه‌نته‌ر گه‌هشتييێ، و ئه‌ڤ ئه‌نجامه‌ ب پشتبه‌ستن ل سه‌ر خواندن و ڤه‌كۆلينان دهێنه‌دارشتن. هه‌روه‌سا دێ ڤه‌ڕێژا ئه‌وان گۆتار و ڕاپۆرتان بيت ئه‌وێن ل ڕۆژنامه‌يێن ڕۆژهه‌لاتا ناڤين و جيهانێ ل دۆر كوردان دهێنه‌نڤيسين.

ئه‌گه‌ر به‌رێ خوه‌ بده‌ينه‌ سه‌نته‌رێن ب ناڤوده‌نگێن جيهانێ دبينين كو ئه‌وان ڕاپۆرتێن خوه‌يێن سالانه‌ هه‌نه‌ ب ئه‌ڤان ڕاپۆرتان كارتێكرنێ ل پاشه‌ڕۆژا سياسه‌تا ده‌وله‌تێن خوه‌ دكه‌ن و حكومه‌تێن ئه‌وان نه‌شێن پێشنيارێن ئه‌وان بده‌نه‌ ئالييه‌كى و پشتگوه بهاڤيژن. ب ئه‌ڤى ڕه‌نگى ئه‌ڤ سه‌نته‌ر ب ئه‌ڤان ڕاپۆرتان پشكدارييێ د دانانا سياسه‌تا وه‌لاتيدا دكه‌ن.

  1. كۆنفرانس

ئێك ژ كارێن گرنگێن سه‌نته‌رێ زاخۆ دێ ئه‌نجامدانا كۆنفرانسێن سالانه‌ بيت ل دۆر ئێك ژ پرسێن گرنگێن ديرۆكا كوردان و سياسه‌تا ده‌وله‌تێن جيران و ده‌وله‌تێن مه‌زن ل هه‌مبه‌رى ئه‌وێ. ب ئه‌ڤى ڕه‌نگى دێ باسى گرنگترين كێشه‌يێن دكه‌ڤنه‌ د ڕێكا ئه‌وێدا، و باشترين ڕێكێن چاره‌كرنێ هێنه‌گه‌نگه‌شه‌كرن. چونكى هه‌موو كه‌س گرنگييا گرێدانا كۆنفرانسان دزانن و ئه‌ڤه‌ ب ئێك ژ به‌رچاڤترين ڕوويێن زانستيێن سه‌نته‌رێن ڤه‌كۆلينان دهێته‌هژمارتن. د ئه‌ڤان كۆنفرانسێن زانستيدا گه‌له‌ك بابه‌تێن زانستى دهێته‌گه‌نگه‌شه‌كرن و گه‌له‌ك ئاليێن تاڕى و به‌رزه‌ دهێنه‌ئاشكه‌راكرن. زێده‌بارى ئه‌ڤێ، هه‌ڤنياسين د ناڤبه‌را مامۆستاياندا په‌يدا دبيت و دێ بيته‌ هێڤێنێ كارێن زانستيێن پاشه‌ڕۆژێ د ناڤبه‌را ئه‌واندا.

  1. په‌رتووكخانه‌

سياسه‌ته‌كا دى يا سه‌نته‌رى دامه‌زراندنا په‌رتووكخانه‌يه‌كا مه‌زنه‌ كو ته‌نها په‌رتووكێن گرێداى ب ديرۆكا كوردان و كێشه‌يا نه‌ته‌وه‌ييا كوردان ب زمانێن بيانى نه‌خاسمه‌ ئينگليزى، فه‌ره‌نسى و توركى ب خوه‌ڤه‌ بگريت، چونكه‌ ديرۆكا كوردان و سياسه‌تا ناڤده‌وله‌تى ل هه‌مبه‌ر ئه‌وان ب ئه‌ڤان زمانان دهێنه‌دارشتن. بێگومان تاكێ كورد پێدڤييه‌ ئاگه‌هدارى ناڤه‌ڕۆكا ئه‌ڤان په‌رتووكان ببيت، چونكه‌ ئه‌ڤ په‌رتووكه‌ به‌حسێ ژيان و ديرۆكا ئه‌وان و ڕێڕه‌وا سياسه‌تا ده‌وله‌تێن هه‌ڤسوويێن كوردستانێ ل هه‌مبه‌ر كوردان دكه‌ن. هه‌روه‌سا سه‌نته‌ر دێ هه‌موو پێكۆلێن خوه‌ كه‌ت داكو ئه‌ڤێ په‌رتووكخانه‌يێ بكه‌ته‌ ڕووگه‌ها قوتابى و ڤه‌كۆله‌ران نه‌ ب تنێ ل ده‌ڤه‌را به‌هدينان و هه‌رێما كوردستانێ به‌لكو بۆ سه‌رانسه‌رى عيراق و وه‌لاتێن جيران ژى.

  1. ئه‌رشيڤێ به‌لگه‌نامه‌يان

ل وه‌لاتێن جيران و گه‌له‌ك وه‌لاتان ئه‌رشيڤه‌كێ مه‌زن ل دۆر ديرۆكان كوردان و ژيانا جڤاكى و سياسى ئه‌وان هاتينه‌هه‌لگرتن. سه‌نته‌ر دێ پێكۆلێ كه‌ت ئه‌ڤان ده‌ستنڤيس و به‌لگه‌نامه‌يان ب ده‌ستخوه‌ڤه‌ بهينيت و ئه‌رشيڤ بكه‌ت و بكه‌ته‌ هێڤێنێ ب ده‌هان ڤه‌كۆلينان و گه‌له‌ك ئاليێن ژيانا سياسى و جڤاكى و هتد كوردان ئاشكه‌را بكه‌ت.


بوردێ سەنتەرێ زاخۆ بۆ ڤەکۆلینێن کوردی

پ.د. عبدالسلام نجم الدین عبداللە

سەرۆک

پ.د. عبدالسلام نجم الدین عبداللە

بریاردەر

پ.د. عبدالسلام نجم الدین عبداللە

ئەندامێ بوردی